ऊस हे महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांचे प्रमुख नगदी पीक आहे. ऊस पिकामुळे महाराष्ट्रातील सामाजिक व आर्थिक विकासाला चालना मिळाली आहे. तसेच ग्रामीण भागातील लोकांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झालेल्या असून त्यांचे आर्थिक जीवनमान सुधारण्यास मोठी मदत झालेली आहे.
ऊसाचे दर्जेदार उत्पादन घेण्यासाठी ऊस लागवडीचे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अवलंब शेतकऱ्यांना करावयास हवा. सुधारित लागवड तंत्र, ऊसाचे रोपे, ऊस बेणे प्रक्रिया, लागवडीसाठी आधुनिक यंत्राचा वापर, कृषि विद्यापीठ व ऊस संशोधन केंद्राने विकसित केलेल्या ऊसाच्या नवीन वाण, ऊसाचे लागवड अंतर, ऊस लागवडीच्या पद्धती, ऊसातील आंतरमशागत, पाणी व्यवस्थान, खत व सूक्ष्म अन्नद्रव्याचे व्यवस्थापन, ऊसातील तणांचा बंदोबस्त, पाण्याद्वारे विद्राव्ये खते देणे, उसासाठी ठिबक सिंचन पद्धतीचा वापर,  इत्यादी अनेक बाबींचा योग्य समतोल साधल्यास ऊसाचे प्रतिहेक्टरी उत्पादनात वाढ होऊन शेतकऱ्यांचे ऊस शेतीतील उत्पादनास शाश्वत आणता येईल.   

ऊस लागवडीचे शाश्वत तंत्रज्ञान

ऊस उत्पादन:

महाराष्‍ट्र राज्‍याच्‍या तुलनेत एकूण सरासरी ऊसाखालील क्षेत्र 9 लाख 42 हजार 560 हेक्‍टर असून, पुणे विभागातील पुणे, सोलापूर व सातारा जिल्‍ह्यातून मिळून 2 लाख 94 हजार 289 हेक्‍टर तर ऊस नागपूर विभागातील वर्धा, नागपूर, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर या जिल्‍ह्यांमध्‍ये मिळून 11 हजार 165 हेक्‍टर क्षेत्रावर ऊसाची लागवड झालेली होती.

महाराष्‍ट्रातील ऊस कमी उत्‍पादकतेची कारणे

1)     ऊसाची पारंपारिक पद्धतीने लागवड करणे.
2)   लागवडीपूर्वी बिण्‍यास बेणे प्रक्रिया वा उष्‍णजल प्रक्रिया न करणे.
3)   ऊसाच्‍या सुधारीत व संकरित जातीचा लागवडीसाठी अभाव.
4)     खोडवा पिकाचे एकात्मिक व्‍यवस्‍थापन न करणे.
5)     ऊस उत्पादनात आधुनिक सिंचन पद्धतीचा अभाव.
6)     कीड व रोगांचे एकात्मिक नियंत्रणाचा अभाव.

हवामान :

ऊस पीक वाढीच्‍या काळात उष्‍ण तापमानाचा कालावधी व सूर्यप्रकाशाचा कालावधी अधिक असल्‍यास आणि पाण्‍याची कमतरता न भासल्‍यास ऊसाची वाढ उत्तम होते म्‍हणजेच कांड्याची संख्‍या व लांबी वाढते. पानांची संख्‍या अधिक असते आणि ऊसाचे जास्‍तीत जास्‍त उत्‍पादन आणि उत्‍पादकता मिळते. ऊस वाढीच्या काळात 1100 ते 1500 मी. मी. पावसाची गरज असते. पीक परिपक्‍व होण्‍यासाठी कोरडे हवामान, प्रखर सूर्यप्रकाश असावा, मात्र थंड हवामान आणि धुके नसलेले हवामान अत्‍यंत गरजेचे असते. 

जमीन :

ऊस पिकासाठी जमीन कमीत-कमी 50 ते  75 सें.मी. खोलीची, भुसभुशीत, सच्छिद्रता असलेली, निचरा होणारी क्षारांचे प्रमाण नसलेली जमीन उत्तम असते. ऊस पिकासाठी जमिनीचा सामू 6.5 ते 7.5 च्या दरम्यान असेल तर उत्पादन चांगले मिळते. जमिनीच्‍या प्रकारानुसार मशागत, भरखते, वरखते, पाणी देण्‍याच्‍या पद्धती, लागवड पद्धत यामध्‍ये बदल केल्‍यास अपेक्षित उत्पादन घेणे शक्‍य होते.

पूर्व मशागत :

ऊसाचे पीक शेतात साधारणपणे 3 वर्षापेक्षा ज्यादा कालावधीसाठी उभे असते. ऊसाच्या मुळया जमिनीमध्ये चारही बाजूंनी विस्तारत असतात. यासाठी जमिनीची खोलवर नांगरणी करणे अत्यंत आवश्यक आहे. बागायती जमिनीमध्ये पाणी, मशागत, खते इ. मुळे 6 ते 8 इंच खोलीवर घट थर तयार होतो. तो घट थर तोडून चांगल्या प्रकारे पूर्व मशागत करणे गरजेचे आहे. ऊसाच्या मुळया 90 ते 100 सें.मी. पर्यत खोल जाऊ शकतात. त्यामुळे जमिनीत योग्य ओलावा असताना खोल नागरट करावी जमीन तापू दयावी त्यानंतर हे 50 गाड्या शेणखत / कंपोस्ट खत जमिनीवर एकसारखे पसरवून कुळव/फनीच्या साह्याने ढेकळे फोडावी. त्याचप्रमाणे चांगल्या पाणी नियोजनासाठी जमीन समपातळीत आणावी. शेणखत/कंपोस्ट खताची कमतरता भासल्यास हिरवळीच्या खताचा वापर करावा.

ऊस : हंगामनिहाय सुधारित जाती :

अ) पूर्व हंगामी (ऑक्‍टोबर-नोव्‍हेंबर)- को-7219, कोम-7714, को-740, को-86932, कोसी-671 व को-8014 या जातींचा लागवडीसाठी वापर करावा. महाराष्‍ट्रात ह्या जातींचा मोठ्या प्रमाणावर लागवडीसाठी वापर केला जातो.

ब) सुरू हंगामी (जानेवारी-फेब्रुवारी)- को-419, को-7219, कोम-88121,को-740, कोम-7125, कोसी-671, को-8014, को-86032 इ. सुधारित जातींचा सुरू हंगामासाठी वापर करावा. ह्या जाती  रासायनिक खतांना चांगला प्रतिसाद देतात.

क) आडसाली ऊस (जूलै-ऑगस्‍ट)- आडसाली ऊस लागवडीत ऊस शेतात साधारणपणे 16 ते 18 महिने शेतात उभा राहत असल्‍यामुळे या पिकासाठी को-740, को-88121 व को-86032 इ. जातींचा आडसाली ऊस लागवडीसाठी वापर करावा. कारण जूलै महिन्‍यात आपल्‍याकडे पावसाळा सुरू असतो त्‍यामुळे ऊसाची चांगल्‍या प्रकारे वाढ होऊ शकते.

ऊस बेणे निवड ठळक वैशिष्टये

1)ऊसाचे बेणे जाड, रसरशीत व सशक्त असावे.
२) डोळ्यांची वाढ चांगली (पूर्ण) झालेली असावी व डोळे फुगीर असावेत.
३) डोळे जास्त जुनी व निस्तेज नसावेत.
४)10 ते 11 महिने वयाचा ऊस बेण्यासाठी वापरावा.
५)बेणे रोग व किडमुक्त असावे.
 ६)मुळ्या फुटलेला, पांगशा फुटलेला तुरा आलेला ऊस बेण्यासाठी वापरू नये.
 ७)खोडवा ऊस बेण्यासाठी वापरू नये.

ऊस बेणे प्रक्रिया :


ऊस लागवडीपूर्वी ऊस हे बेणे मळ्यात वाढविलेले 9 ते 11 महिने वयाचे निरोगी, रसरशीत आणि अनुवंशिकदृष्‍ट्या शुद्ध बेणे वापरल्‍यास ऊस उत्‍पादनात 15 ते 20 टक्‍के वाढ होते. जिवाणू खतांच्‍या प्रक्रियेमुळे 50 टक्‍के नत्र, 25 स्‍फुरद खतांची बचत होते व उत्‍पादनात वाढ होते. त्‍यानंतर 100 लिटर पाण्‍यात 100 ग्रॅम कार्बेन्‍डेझिम आणि डायमेथोएट 10 मिनिटे बुडवूना काढाव्‍यात. त्‍यानंतर त्‍याची लागवड करण्‍यात यावी. यामुळे बुरशीजन्‍य, जिवाणूजन्‍य व मररोगापासून संरक्षण होते व उत्‍पादनात चांगली वाढ होते.

ऊस रोपे तयार करणे :

रोपे निर्मितीसाठी सरीत पट्टया पसरण्‍यासाठी 50 पोती लागतात. एक एकर लागवडीसाठी दोन गुंठे क्षेत्र आवश्‍यक असते. प्रत्‍येकी 100 फूट लांब खताच्‍या पोत्‍याच्‍या पट्टयात अंथरल्‍या. एका पोत्‍यापासून 15 फूट अंतराची पट्टी तयार होते. पट्टीच्‍या कडा सरीच्‍या बगलेतील मातीने बुजविल्‍या. पट्टीवर दोन बोटे जाडीचा मातीचा थर घातला. त्‍यात पुरेसे शेणखत, क्‍लोरऍन्‍ट्रानिलीप्रोल (दाणेदार) व डीएपी मिसळून एक डोळ्याची कांडी लागवड केली. फुले265 या जातीचे दहा महिने वयाचे प्रमाणित बेणे निवडले. बेणे प्रक्रियेनंतर सरीत अंथरलेल्‍या पट्टीवरील शेणखत-मातीच्‍या मिश्रणाच्‍या बेडवर कांडीवरील डोळ्याची बाजूवर करून कांड्या आडव्‍या ठेवावेत. बेणे लावल्‍यानंतर पट्टीच्‍या कडेने मातीत लहानशी चळी घेऊन ती माती बेण्‍यावर अंथरून हलकासा दाब दिला. चळीमुळे पट्टीवर जादा झालेले पाणी निघून जाते.


ऊसाची बेणे लागवड पूर्ण झाल्‍यावर गरजेनुसार पाणी चार दिवसांनी तणनाशकाचा वापर बेण्‍याची उगवण 15 दिवसांत पूर्ण  रोपवाटिकेत बेणे लागवडीनंतर 20 व्‍या दिवशी युरिया सरीत विस्‍कटून द्यावा. सुमारे 21 व्‍या दिवशी 19:19:19 नत्र, स्‍फुरद व पालाश या विद्राव्‍य खताची फवारणी केली. क्‍लोरोपायरीफॉस व त्‍यानंतर सूक्ष्‍म अन्‍नद्रव्‍य फवारणी. सुमारे 30 दिवसांत चार पानांची रोपे तयार झाली. पुनर्लागवडीच्‍या दिवशी कात्रीने रोपांची वरची निम्‍मी पाने कापली, यामुळे लागवडीनंतर रोपांचे बाष्‍पीभवन कमी होण्‍यास मदत होते.

तीन स्तरीय बेणे मळा पद्धती :

1)प्रजनीत (ब्रीडर) बेणे

या प्रकारचे ऊस बेणे फक्त संशोधन संस्थांच्या (व्ही.एस. आय., पुणे ऊस संशोधन केंद्र पाडेगांव, विभागीय ऊस व गुळ सेंशोधन केंद्र कोल्हापूर व कृषि विद्यापीठे इ.) प्रक्षेत्रावर तयार करून त्याचे कारखाने किंवा संशोधन संस्थांच्या प्रक्षेत्रावर पायाभूत बेणे तयार करण्यासाठी दिले जाते. या प्रकारच्या बेणे निर्मितीसाठी मूलभूत बेणे वापरून त्यावर खालीलपैकी एक प्रक्रिया केली जाते.

अ) उष्णजल प्रक्रिया : बेणे 50 अंश सें. तापमान दोन तास किंवा 52 अंश सें. तापमान अर्धा तास याप्रमाणे प्रक्रिया करून लागण करावी.

ब) बाष्प उष्ण हवा प्रक्रिया : 54 अंश सें. तापमान 2.5 तास प्रक्रिया करून लागण करावी. या बेणे प्रक्रियामुळे प्रामुख्याने काणी व गवताळ वाढ या रोगांचा नाश होतो.

2)पायाभूत (फाऊंडेशन) बेणे

पायाभूत बेणे संशोधन संस्था किंवा करखाना प्रक्षेवार तयार केले जाते. या बेण्यावर मूळ व कांडी कूज यासारखे रोग आणि खवले कीड, पिठे कीड इ. नाश करण्यासाठी लागणीच्या वेळी औषधांची बेणे प्रक्रिया करावी.

3)प्रमाणित (सर्टिफाईड) बेणे

पायाभूत बेणे कारखाने किंवा निवडक शेतकऱ्यांच्या शेतावर प्रमाणित बेणे तयार करण्यासाठी दिले जाते. सदरील बेणे मळा कारखान्याच्या शेती अधिकाऱ्यांच्या मार्गदर्शनाखाली तयार करावा व वेळोवेळी तज्ज्ञांकडून तपासून घ्यावा. रोग, कीड व ऊसाच्या इतर जातींचे ऊस आढळल्यास वेळोवेळी ताबडतोब काढून त्याची नोंद घ्यावी. असे प्रमाणित बेणे शेतकऱ्यांना प्रत्यक्ष शेतामध्ये लावण्यासाठी दिले जाते.

ऊस लागवड हंगाम :

ऊस पिकाची लागवड महाराष्ट्रात वर्षभरात तीनही हंगामात करता येते. त्‍यात प्रमुख्‍याने आडसाली हंगाम, पूर्व हंगाम व सुरू हंगामात केल्‍यास समानधानकारक उत्‍पन्‍न मिळते. ऊस लागवडीचे प्रामुख्याने तीन प्रमुख हंगाम आहेत.

अ) आडसाली हंगाम : आडसाली ऊसाची लागवड जुलै -ऑगस्ट महिन्यात केली जाते. हा ऊस 16 ते 18 महिने शेतात राहतो. 

ब) पूर्व हंगाम: पूर्व हंगामी ऊसाची लागण सप्टेंबर ते नोव्हेंबर या महिन्यात केली जाते. पूर्व हंगाम या पद्धतीचा उपयोग महाराष्ट्रातील सर्वच जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. या पद्धतीत ऊस 14 ते 15 महिने शेतात राहतो व ऊस लवकर परिपक्व होतो त्यामुळे ऊसाची तोड सुद्धा लवकर होते.

क) सुरू हंगाम : सुरू हंगामी ऊसाची लागण डिसेंबर ते फेब्रुवारी या महिन्यात केली जाते. या पद्धत फारच प्रचलित नसून महाराष्ट्रात काही जिल्ह्यात या पद्धतीने ऊस पिकासाठी हंगाम निवडतात. या पद्धतीत ऊस 13 ते 14 महिने शेतात राहतो. कारखान्यास जाण्यास काही प्रमाणात विलंब लागतो

ऊस लागवडीच्या पद्धती :


अ) पारंपरिक पद्धत

पारंपरिक पद्धतीमध्ये शेतकरी दोन सरीतील अंतर 2.5 ते 3 (75 ते 90 से.मी.) ठेऊन कट वाफा पद्धतीने वाफे तयार करून लागण करतात. सरीतील अंतर कमी असल्याने फुटव्याची संख्या वाढून मर जास्त होते. व उत्पादनात घट येते. पाण्याचा वापर जास्त होत असल्याने जमिनी कालांतराने नापीक होतात. हे ऊसाची संख्या जास्त राहते. त्यामुळे ऊस बारीक राहतात. यंत्राच्या साह्याने आंतरमशागत व तोडणी करता येत नाही. आंतरपीक घेण्यास अयोग्य सर्व पिकाला पूरेसा सूर्यप्रकाश मिळत नाही. पांरपारीक लागण पद्धतीमध्ये सुधारणा करून मध्यम भारी जमिनीमध्ये जोडओळ पटा पद्धत किंवा रुंद सरी पद्धतीचा अवलंब करावा. पाटपाणी व ठिबक सिंचन या पाणी देण्याच्या पद्धती तसेच जमिनीचा प्रकार पाहून सरीतील अंतर ठेवावे. पाट पाण्याची ऊस शेती असेल तर सरीतील अंतर 4.5 ते 5 ठेवावे. 

ब) पट्टा पद्धत / जोड ओळ पद्धत

2.5:5 (75-150 से.मी.) किंवा 3:6 (90-180 से.मी.) हेक्टरी ऊसाचे उत्पादन वाढवणे व ज्यादा नफा मिळवण्यासाठी आंतरपीक घेण्याच्या दृष्टीकोनातून पट्टा पद्धतीचा अवंलब करणे आवश्यक आहे. ट्रँक्टर अथवा बैलाच्या साह्याने सऱ्या काढाव्यात सलगत 2.5 (75 से.मी.) किंवा 3 (90 सेम.मी.) अंतरावर सर्व सऱ्या काढाव्यात मात्र ऊस लागण करताना दोन सऱ्या मध्ये लागण करून नंतरची एक सरी रिकामी सोडावी म्हणजे पट्टा पद्धतीची लागण होते. या पद्धतीमध्ये ऊसाची लागण नेहमीच्या पद्धतीप्रमाणेच सरीच्या मध्यावर करावी आंतरपीक फक्त पट्टयामध्येच लावावे. जोड ओळीमध्ये आंतरपीक घेऊन नये. या पद्धतीत एक हेक्टरमध्ये असणाऱ्या ऊसाची संख्या मर्यादीत राहते आणि 2.5 ते 5 इंच (75 ते 150 से.मी.) किंवा 3 इंच ते 6 इंच (90 ते 180 से.मी.) लागण पद्धतीसाठी अनुक्रमे 25000 आणि 20,000 दोन डोळा टिपरी लागतात. पट्टा पद्धतीमध्ये ऊसाची सरीची लांबी सरळ 40 ते 60 मीटर ठेवली तरी चालते.

क) रुंदी सरी पद्धत

या पद्धतीत दोन सरीतील आंतर 4 इंच (120 से.मी.) 4.5 इंच (135 से.मी.) 5 इंच (150 से.मी.) 5.5 (165 से.मी.) 6 इंच (180 से.मी.) ठेवावे व सरीची लांबी जमिनीच्या उतारानुसार 40 ते 60 मीटर ठेवावी. एक डोळा किंवा दोन डोळा पद्धतीने लागवड करावी. यामध्ये सरीतील आंतर जास्त असल्याने ऊस फुटवे मरण्याचे प्रमाण कमी होते. वाढ जोमदार होतें आणि उत्पादनात वाढ होते. सरीतील आंतर वाढवत असताना हेक्टरी ऊस संख्या एक लाखाच्या पूढे ठेवण्याचे ज्ञान शेतकऱ्याना असणे गरजेचे आहे. जादा फुटवे येणाऱ्या जातीसाठी सरीतील आंतर वाढवावे व कमी फुटवे येणाऱ्या जातीसाठी आंतर कमी करावे.

ऊसातील आंतरमशागतीचे कामे :


ऊस हे पीक वर्षभर शेतात राहत असल्यामुळे या पिकातील मशागतीचे कामे चांगल्या प्रकारे करावी लागतात. ऊस पिकात प्रामुख्‍याने आंतरमशागत, ऊसाची बाळबांधणी, मोठी बांधणी, तणनियंत्रण, अच्‍छादन व इतर आवश्‍यक केल्‍या जाणाऱ्या आंतरमशागतीचे प्रमुख कामे खालील प्रमाणे आहेत.
१) ऊसाची लहान बांधणी

ऊस पिकास बुंदाजवळ हलकी माती लावणे, म्‍हणजेच बाळ बांधणी होय. बड चीप पद्धतीत रोप लागवडीनंतर साधारणपणे 30-35 दिवसांनी बाळ बांधणी करावी. ऊसास फुटवे येण्‍यास सुरूवात झाल्‍यानंतर ही बांधणी केली जातो. यावेळी ऊसास माती लावण्‍याबरोबरच खताचा दुसरा हप्‍ता द्यावा. जेणेकरून खत मातीत पेरता येतात.

२)मोठी बांधणी

ऊस पीक 100 ते 110 दिवसांचे झाल्‍यानंतर अथवा ऊस पिकाने कांडी धरावयास सुरूवात केल्‍यानंतरच मोठी बांधणी करावी. ऊसाची ‘मोठी बांधणी’ म्‍हणजे सरीत असणाऱ्या ऊसाभोवती माती लावणे म्हणजेच सरीचा वरंबा व वरंब्‍याची सरी करणे होय. यामुळे पूर्ण वाढ झालेल्‍या फुटव्‍याचे ऊसात रूपांतर होऊन वाढ जोमदार होते.

३)ऊसाची वाळलेली पाने काढणे

ऊसाची वाढ होत असताना बुडाकडील पानांना सूर्यप्रकाश मिळत नाही. त्‍यामुळे ती पिवळी पडून सुकतात व कालांतराने वाळतात. ही वाळलेली पाने अन्‍न तयार करण्‍यास सक्षम राहत नाहीत. याच वाळलेल्‍या पानांवर व पानाच्‍या देठावर किडींची अंडी असतात. कीड नियंत्रणासाठी व उत्‍पादन वाढीसाठी ही पाने काढणे आवश्‍यक आहे. त्‍यामुळे अंड्याच्‍या नाश होऊन किडींची प्रादुर्भाव कमी करता येतो. त्‍यामुळे  ऊसामध्‍ये स्‍वच्‍छ हवा खेळती राहते. किडींचा प्रादुर्भाव कमी होतो. काढलेल्‍या पानांचा उपयोग सरीमध्‍ये आच्‍छादन म्हणून करावा. 

४) आच्‍छादन

ऊस पिकातील ओलावा टिकवून ठेवण्‍याकरिता व तणांचे वेळेवर नियंत्रण करणे गरजेचे असते. कारण तणामुळे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान होते. ऊसात उन्हाळ्यात आच्‍छादन करत असताना ऊसाचे पाचटाने, गवताचे, किंवा पॉलिथीन कागदाच्‍या सहाययाने जमीन झाकण्‍याच्‍या पद्धतीस आच्‍छादन असे म्‍हणतात. एक हेक्‍टर क्षेत्रावर पाचटाचे आच्‍छादनाचा 10 सें.मी. उंचीचा थर देण्‍यासाठी 10 ते 12 टन पाचट पुरेशी होते. लागणीच्‍या ऊसात पाचट वाहतुकीसाठी वेगळा खर्च करावा लागत असला तरी आच्‍छादनाचे खालील फायद्यामुळे निश्चित 4 ते 6 टन /हे. उत्‍पादनात वाढ होते.

५) तण नियंत्रण

ऊसातील तणे पिकाबरोबरच सूर्यप्रकाशात, अन्‍नद्रव्‍यात, पाण्‍या व जमिनीत वाटेकरी होतातमी उत्‍पादन येण्‍याचे हे एक मुख्‍य कारण आहे. ऊस पिकाची उगवण व वाढ सावकाश होत असल्‍यामुळे तणांच्‍या उगवण व वाढीसाठी वाव मिळतो. .


#ऊस पिकात तणनाशक वापरण्‍याचे प्रमान 
सेन्‍कॉर लागवडीनंतर 6-7 दिवसांनी- 10 लि./ 10 ग्रॅम
ॲट्राटॉप लागवडीनंतर 6-7 दिवसांनी 10 लि./ 40 ग्रॅम
डायुरॉन लागवडीनंतर 6-7 दिवसांनी 10 लि. /25 ग्रॅम

पाणी व्‍यवस्‍थापन :
ऊसाची पाण्याची गरज लागवडीचा हंगाम आणि पीक वाढीसाठी लागणारा कालावधी यावर अवलंबून असते. हंगामानुसार अडसाली ऊसाला 340 सें.मी., पूर्व हंगामी ऊसास 325 सें.मी. तर सुरू व खोडवा पिकास 275 सें.मी. पाणी पिकाच्या संपूर्ण कालावधीसाठी आवश्यक असतो.

ऊस : ठिबक सिंचन पद्धत

ऊसासाठी ठिबक सिंचन पद्धत ही एक आधुनिक पाणी देण्याची पद्धत आहे. ठिबक संचातून ऊस पिकासाठी स्वच्छ पाणी पुरवठा होण्याच्या दृष्टीने वाळूची (सँड फिल्टर) आणि धातूची (स्क्रीन फिल्टर) गाळण यंत्रणा बसवणे गरजेचे आहे. या गाळण टाळयाची वेळच्या वेळी स्वच्छता व देखभाल ठेवणे ही गरजेचे आहे. विहिर बागायतामध्ये उपलब्ध पाण्यावर लागवडी खालील क्षेत्र वाढवण्यासाठी ठिबक सिंचन पद्धत आवश्यक झालेली आहे. या पद्धतीमुळे मुळाच्या कक्षेत कायमस्वरूपी वापसा स्थितीत ओलावा राहतो. त्यामुळे हवा, पाणी, माती याचे योग्य संतुलन राहून अन्नद्रव्य व पाणी याची कार्यक्षमता वाढते व त्यामुळे उत्पादनात 25 ते 30 टक्के वाढ होते या पद्धतीत पाण्यात विरघळणारी खते देता येतात. जमिनीचे सपाटीकरण करण्याची आवश्यकता नसते. तणाचा प्रादुर्भाव कमी होतो व पाणी देण्यासाठी लागणारी मजूरी व वेळ वाचतो.
ठिबक सिंचनाचे फायदे :


1) ठिबक सिंचन पद्धतीने पाणी दिल्यावर पाण्यामध्ये 50 ते 60 टक्के बचत होते.
२)ठिबक सिंचन पद्धतीच्या वापरामुळे ऊस पिकात 25 ते 30 टक्के उत्पादनात वाढ होते.
३)पाण्यात विरघळणारी खते तसेच सूक्ष्म अन्नद्रव्य मुळाच्या सहवासात देता येतात त्यामुळे खताच्या मात्रेत 30% बचत होते. 
४)तणाचा प्रादुर्भाव कमी होतो त्यामुळे तण नाशकावरील खर्च वाचतो.
५)जमीन सपाटीकरण करण्याची आवश्यकता नाही.
६)ऊसामध्ये रानबांधणी करण्याची आवश्यकता नाही.

खत व्यवस्थापन :


ऊसाचे दर्जेदार व भरघोस उत्पादन घेण्यासाठी ऊसाला संतुलित खताचा पुरवठा करणे आवश्यक आहे. रासायनिक खतांच्या अतिवापरामुळे जमिनीची उत्पादकता व पोत कमी होत आहे. या समस्येवर मात करण्यासाठी ऊसाचे एकात्मिक पद्धतीने खत व्यवस्थापन करणे महत्वाचे आहे. सध्या आपण ज्या पद्धतीने रासायनिक खते देतो, त्यामध्ये दिलेल्या खतांपैकी नत्र 25 ते 30 %, स्फुरद 15 ते 20 % व पालाश 50 ते 60 % पिकास उपलब्ध होतात. हे लक्षात घेता रासायनिक खतांचा संतुलित वापर करावा. ऊस पिकाच्या उगवण, फुटवे, कांडी सुटणे आणि जोमदार वाढ या वाढीच्या प्रमुख अवस्था आहेत. नत्र, स्फुरद आणि पालाश या अन्नद्रव्यांची मात्रा वाढीच्या अवस्थेनुसार चार वेळा विभागून द्यावी. 

ऊसावरील प्रमुख कीड व्यवस्थापन :
ऊस पिकावर बहुतांशी प्रमाणात किडी जास्‍त प्रमाणावर आढळून येतात. विशेषत: खोडकिडीमुळे ऊसाचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान होऊ शकते. तसेच ऊसाचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान करणाऱ्या प्रामुख्याने किडी म्हणजे खोडकिड, हुमणी, लोकरी मावा, पायरीली, खवलेकीड, कांडीकीड, पांढरीमाशी आणि उंदीर.  


१)खोड किडा
ऊसावर 4 प्रकारच्या खोड कीडी येतात. त्यावर खोड किडा, शेंडा खोड किडा, दोन कांड्यामधील खोड किडा व मुळाजवळील खोडावर येणारा खोड किडा ह्या आहेत. खोड किडा ही ऊसाचे उगवणीनंतर मोठ्या बांधणीपर्यंत या किडीचा प्रादुर्भाव दिसून येतो. खोडकिडीचा प्रादुर्भाव उगवणीनंतर झाल्यास ऊस मरतो. वाळलेल्या पोंग्यावरून ही कीड ताबडतोब ओळखता येते. सुरू ऊसाला फेब्रुवारी ते एप्रिलपर्यंत खोडकिडीचा प्रादुर्भाव होतो. ऊसाची लागवड फेब्रुवारीच्या पुढे केल्यास खोडकिडीचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणावर दिसून येतो.

नियंत्रण : ऊस उगवणीनंतर ऊस 45 दिवसांचा झाल्यावर बाळबांधणी करावी म्हणजे खोडकिडीने निर्माण केलेली छिद्रे बंध होतील व पतंग बाहेर पडण्याचा मार्ग बंद होईल. खोडकिडीची अंडी व किडग्रस्त भाव अळ्यासह गोळा करून नष्ट करावा. खोडकिडीची अळ्या ऊस तोडणीनंतर खोडक्यात राहतात, म्हणून ऊस तोडणी नंतर लगेच नांगरणी करावी व अळ्या गोल करून नष्ट कराव्यात.
25 कामगंध (फेरोमोन) सापळे प्रती हेक्टरी लावावेत. खोडकिडीचा प्रादुर्भाव दिसून आल्यास अंड्यावरील परोपजीवी कीटक ट्रायकोग्राम चिलोनीस हेक्टरी 50 हजार प्रमाणे दर 10 दिवसाच्या अंतराने 4 ते 6 वेळा सोडावेत. ऊसाची लागवड करताना सरीमधून कार्बारील दाणेदार हेक्टरी 25 किलो द्यावे. 

२)मूळ कुरतडणारी अळी :
प्रादुर्भावामुळे शेंड्याची पाने वाळलेली दिसतात. इतर पाने पिवळी होतात. वाळलेला ऊस ओढल्यानंतर तो बुडख्यातून मोडून निघतो. 
जमिनीलगतच्या खोडात पांढरट रंगाची अळी दिसून येते.

३)खवले कीड :
लावणी उसापेक्षा खोडवा पिकात जास्त प्रादुर्भाव दिसून येतो. राखाडी, तपकिरी अशा गोल आकाराचे थर उसाच्या कांड्यावर दिसून येतात.

४)पिठ्या ठेकूण (मिली बग) :
कांडीवर पाचटाखाली लांबट गोल  आकाराची लालसर रंगाची व अंगावर मेणचट आवरण  असलेली पिठ्या ढेकणाची पिल्ले दिसतात. 
किडीच्या प्रादुर्भावामुळे उसाची वाढ मंदावते. ऊस उत्पादन, साखर उताऱ्यात घट येते.

५)पाकोळी (पायरिला) :
पाठीमागे चिमट्यासारख्या दोन शेपट्या असणारी पिल्ले, तसेच तपकिरी रंगाच्या प्रौढावस्था पानावर दिसतात.
किडीच्या प्रादुर्भावामुळे पाने पिवळी पडतात. प्रादुर्भाव जास्त असल्यास पानावर काळी बुरशी वाढते. उसाचे वजन, साखर उताऱ्यात घट येते.

६)पांढरी माशी :
दलदलीच्या ठिकाणी, दुर्लक्षित ऊस पिकात/ खोडवा पिकात, उन्हाळ्यात पाण्याचा ताण  पडल्यास या किडीचा प्रादुर्भाव जास्त प्रमाणात दिसून येतो.
पानाच्या खालच्या बाजूस गोल, नाजूक, पांढरट पिले व कोष दिसतात. ती पानातील रस शोषून घेतात. त्यामुळे ऊस उत्पादन व साखर उताऱ्यात घट येते.

७)हुमणी :
किडीमुळे पानाची शीर व पाने पिवळी होतात. ऊस सहजासहजी उपसून येतो. मुळे खाल्लेली दिसून येतात. 
ऊस उपटला असता हुमणीच्या सी आकाराच्या पिवळसर रंगाच्या अळ्या दिसून येतात. 
दुर्लक्षित ऊस पिकामध्ये ८० ते १०० टक्के नुकसान होऊ शकते.

८)लोकरी मावा :
लोकरी माव्याचा प्रादुर्भाव लागणीपासून तोडणीपर्यंत आढळून येतो. माद्यांची संख्या जास्त असते. त्या समागमाशिवाय प्रजनन करतात.
पंखी माव्यास पारदर्शी पंख असून, पंखाच्या कडेस दोन आयताकृती काळे ठिपके दिसून येतात. पंखाच्या मादीपासून जन्मलेल्या पिलांचा रंग फिक्कट हिरवट पांढरा दिसतो. तर बिनपंखी माव्याची पिले फिक्कट पिवळसर पांढरी असतात.बाल्यावस्थेत चार वेळा कात टाकतात. तिसऱ्या  बाल्यावस्थेपासून त्यांच्या पाठीवर लोकरीसारखे मेणतंतू दिसतात.

९)वाळवी : 
हलक्‍या जमिनीत या किडीचा प्रादुर्भाव जास्त होतो. ही कीड उसाचे डोळे कुरतडून खात असल्याने, उगवणीवर परिणाम होतो. उसाच्या कांड्यांचा आतील  गर खाल्ल्यामुळे उसाचे नुकसान होते.